Մեծ Հայք, Արցախ աշխարհ, Մյուս Հաբանդ գավառ։ Հետագայում ընդգրկվել է Դիզակ գավառի և համանուն մելիքության կազմում։ 1991-2020 թթ․՝ Արցախի Հանրապետություն, Հադրութի շրջան։

Տապանաքարը գտնվում է Սպիտակ խաչ վանքի գերեզմանոցում, տեղադրված է եկեղեցու հարավային կողմում։ Այն իշխան Վելիջանի տապանաքարն է, որի մասին Գտչավանքի վանահայր Առաքել Վարդապետն իր «Արցախի պատմություն» ձեռագրի մեջ պատմում է Վելիջան իշխանի յոթամյա պայքարի և պարսիկ նվաճողների դեմ ինքնապաշտպանության մասին․ «․․․․Ղարաուսուփ չար զորապետը բազմաթիվ ծանր զորքով եկավ Ցորա բերդի վրա՝ մարտնչելու հայոց քաջ նախարար Վելիջանի դեմ: Երկու կողմերը սկսեցին մարտնչել, բազմաթիվ օրեր նրանք պաշարեցին բերդը: Բայց անմիջաբար պատերազմում պարսիկների կողմից մեծ կոտորած եղավ, որովհետև բերդն անառիկ էր՝ շինված անմատչելի վեմի վրա»¹:

Երկարատև և հերոսական ինքնապաշտպանությունն ավարտվեց մարտով, որտեղ զոհվեց նաև իշխանը և «․․․․ քաջ Վելիջանի դին բերին ամփոփեցին Սպիտակ խաչ կոչված վանքին առընթեր՝ Դիզակ նահանգում: Ըստ կտակագրության՝ այնտեղ է թաղված նաև [Վելիջանի] հայրը՝ Խումարը: Փա՜ռք Քրիստոսին հավիտյանս հավիտենից, ամեն…»²։

Մոխրագույն ավազաքարից կերտված հուշարձանը մեծ չափերի օրորոցաձև շիրմաքար է, որը հարավային կողմից զարդարված է հարուստ և լայն զարդագոտիներով, ուղղանկյուն խորան-շրջանակների ներքո ամփոփված խաչաքանդակներով։ Ուշագրավ է, որ վերջիններս զույգ եռաբողբոջ խաչաթևերով ծաղկած խաչերի բազմապիսի օրինակներ են։ Տապանաքարի հյուսիսային կողմը առանձնանում է հարուստ պատկերաքանդակ հորինվածքով, որտեղ հատկապես ուշագրավ է կենաց ծառի և դրա շուրջ համախմբված մարդկանց տեսարանը, ինչպես նաև նույն երեսի ձախ կողմում հեծյալի պատկերաքանդակը։ Ցավոք, հուշարձանի հյուսիսային կողմը մամռակալած լինելու պատճառով բարձրաքանդակ հորինվածքն ամբողջությամբ տեսանելի չէ։ Արևմտյան, հարավային և հյուսիսային նիստերին փորագրված է միատող, իսկ արևելյան նիստին՝ ութատող տապանագիրը․ «Ես՝ Խումար, որդի | Ջալալայ, կանգնե|ցի զխաչս ի փրկ|ութիւն հոգոյ | որդոյ Վէլիճանին։ | Որք երկիրպ(ագան)էք, յաղ|աւթս յիշեցէք, թվ(ին) ՋԻԷ (1478): || Այս է հանգիստ բարէպաշտ Վալիճանայ, որ || կէսաւրէ ժ|ամանակաւ ի Ք(րիստո)ս փոխեցաւ։ Ով»³։

Տապանաքարը ուսումնասիրել են Սարգիս արքեպիսկոպոս Ջալայանցը («Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան», 1856), ազգագրագետ, բանահավաք Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցը («Արցախ», 1985), պատմաբան, վիմագրագետ Սեդրակ Բարխուդարյանը («Դիվան Հայ Վիմագրության», պրակ 5, 1982)։

Տապանաքարին անդրադարձել է պատմաբան Էմմա Աբրահամյանը «Վարձք» հանդեսի «Սպիտակ խաչ վանք» հոդվածում (2022):

Արցախի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր զբոսաշրջության և պատմական միջավայրի պահպանության վարչության «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի կողմից հուշարձանի տարածքում կատարվել են դաշտային ուսումնասիրություններ։ Տապանաքարը չափագրվել և վավերացվել է։

Կարևոր նշանակություն ունի Արցախի միջնադարյան պատմության, ինչպես նաև Սպիտակ խաչ վանքի պատմության ուսումնասիրության համար։