Հուշարձանը կառուցվել է 1346 թվականին։

2020 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Վանք գյուղը բռնազավթվել և հայաթափվել է Ադրբեջանի կողմից։ Հուշարձանի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Գտնվում է Վանք գյուղի հյուսիսարևելյան եզրին` Սպիտակ խաչ վանքի գերեզմանոցում՝ եկեղեցուց դեպի հարավ։

Հադրութի շրջանի Սպիտակ խաչ վանական համալիրի հուշարձանների շարքում առանձնահատուկ տեղ ունի 1346 թվականին կերտված որմնափակ խաչքարը։ Արցախի տարածքում կերտված և մեզ հայտնի ինը որմնափակ խաչքարերի մեջ այն ունի ամենաուշ թվագրությունը¹։

Կառուցված է տեղական անմշակ քարերով և երեսպատված դեղնասպիտակավուն կրաքարով։ Խաչքարն ընդգրկող կառույցի ծածկը երկթեք է և քարաշեն։ Արևելյան, հարավային և հյուսիսային ճակատների սրբատաշ քարերը, ինչպես նաև տանիքի ծածկասալերը չեն պահպանվել։ Մեծադիր գեղաքանդակ խաչքարը տեղադրված է ոչ բարձր պատվանդանի վրա և ագուցված հուշարձանի արևմտյան ճակատի կամարակապ խորշի մեջ։

Բուն խաչքարն առանձնանում է իր ձևերի և համաչափությունների նրբագեղությամբ, ինչպես նաև հորինվածքային առանձնահատկություններով։ Կենտրոնական ուղղանկյուն խաչախորանի ներքո քանդակված է նրբաճաշակ համաչափություններով և ամբողջությամբ հյուսվածազարդ ծաղկած խաչը՝ թևերի զույգ եռաբողբոջ վերջավորություններով։ Խաչի հիմքից սկիզբ առնելով և դեպի վեր զարգանալով՝ աջ և ձախ են տարածվում ոճավորված արմավաճյուղերը։ Հորինվածքի կարևորագույն առանձնահատկությունը ուղղահայաց խաչաթևի երկու կողմերում պատկերված և խաչը կրող զույգ հրեշտակներն են։ Վերջիններիս առկայությունը վկայում է ոչ թե խաչելության ավանդական պատկերագրության, այլ Տիրոջ հաղթական Խաչափայտի՝ պարսկական գերությունից Երուսաղեմ վերադարձի¹, ինչպես նաև Գողգոթայի բարձունքին կանգնեցման ու փառաբանման մասին։ Խաչքարային այս պատկերագրությունը անմիջականորեն առնչվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից մեկին՝ Խաչվերաց տոնին։ «Խաչվերաց» բառացիորեն նշանակում է խաչը վեր բարձրացնել, որը և արտացոլված է տվյալ խաչքարի հորինվածքում։

Հորիզոնական խաչաթևերից վեր՝ աջ և ձախ կողմերում, փորագրված են երկու նմանաձև պարզ խաչեր, իսկ խաչախորանի երկու անկյուններում՝ երկնակամարը խորհրդանշող, ոճավորված, հովհարաձև նախշեր։ Խաչախորանը պարփակված է նրբագեղ, զարդանախշ գոտով, որն ամբողջությամբ ընդգրկում է խաչքարի ստորին հատվածում գտնվող զարդանախշ վարդյակը։

Խաչքարից վեր գտնվող կամարի խորքում՝ սրբատաշ շարվածքի վրա, փորագրված է Աջամի որդի Իշխանի նվիրատվական արձանագրությունը․ «Ես Աջամի՝ որդի Իշխանայ, կանկ|նեցի զխաչս ի փրկութի[ւն] հոգ|ոյ որդոյ իմոյ Ասուդարայ: Որ|ք կարդէք` յիշեցէք ի սուրբ յ[ա]ղ|աւթս ձեր` աղաչեմ: Ի թվիս :ՉՂԵ: (1346)»³։ Հուշարձանի արևմտյան ճակատի ստորին հատվածում հետագայում փորագրվել են բազմաթիվ մանր խաչեր, իսկ հարավային կողին՝ նաև չորս տողանոց հիշատակագրություն․ «Ես՝ |Հա|սա|նս»⁴։

Սպիտակ խաչի որմնափակ խաչքարին անդրադարձել են` Սարգիս արքեպիսկոպոս Ջալալյանցը՝ «Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան» (1856), ազգագրագետ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանց՝ «Արցախ» (1895), վիմագրագետ Սեդրակ Բարխուդարյանը՝ «Դիվան հայ վիմագրության» (1982), հուշարձանագետ Շահեն Մկրտչյանը «Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները» (1985) գրքերում: Կոթողի մասին ուսումնասիրություններ են հրապարակել նաև հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը «Էջմիածին» հանդեսի «Արցախի որմնափակ խաչքարերը» (1983) և պատմաբան Էմմա Աբրահամյանը «Վարձք» հանդեսի «Սպիտակ խաչ վանք» հոդվածներում (2022):

Արցախի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր զբոսաշրջության և պատմական միջավայրի պահպանության վարչության «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի կողմից հուշարձանը չափագրվել և վավերացվել է։

Կարևոր նշանակություն ունի հայկական խաչքարարվեստի, որմնափակ խաչքարերի, ինչպես նաև Սպիտակ խաչ վանքի պատմության ուսումնասիրության համար։