Կառուցվել է 11-12-րդ դարերում։ 17-18-րդ դարերում վերանորոգվել է։ Եկեղեցին ժամանակի ընթացքում ավերվել է, սակայն տեղացիների համար ավերված վիճակում էլ ուխտատեղի և սրբավայր է եղել ընդհուպ մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերը՝ Արցախի բռնազավթումը։ Հուշարձանի ներկայիս վիճակն անհայտ է։ 

Եկեղեցի

Մեծ Հայք, Արցախ աշխարհ, Մուխանք գավառ (հետագայում՝ Վարանդա)։ 1991-2023 թթ․՝ Արցախի Հանրապետություն, Ասկերանի շրջան, Կարմիր գյուղ։

Աղին նահատակ եկեղեցին գտնվում է հին գյուղատեղիի հյուսիսային եզրին՝ բլրի վրա։ Եկեղեցու Աղին նահատակ անվան շուրջ մեզ են հասել տարբեր ավանդազրույցներ։ 

Ըստ մի վարկածի՝ Լենկ Թեմուրի դեմ պաշտպանական մարտերում շատերի հետ նահատակվել է նաև գյուղի աղան՝ տանուտերը, որի դին գյուղացիները ամփոփել են բլրակի գագաթին, կառուցել եկեղեցի նրա հիշատակին և վայրը կոչել Աղին (Աղեն) նահատակ, այսինքն՝ աղայի նահատակման վայր: 

Ըստ երկրորդ վարկածի՝ թշնամինները սպանել են մի հղի կնոջ, այդտեղից էլ տեղանքը կոչվել է հղի կնոջ նահատակման վայր, այն է՝ հղեն կամ ըղեն նահատակ: Երրորդ վարկածը փոխանցել է Սարգիս արքեպիսկոպոս Ջալալյանցը․ «․․․․ մի նահատակի գերեզման է` անունն Աղի [նահատակ], ուր բազմաթիվ ուխտավորներ են հաճախում։ Այս նահատակի մասին ծերունիները պատմում են, թե մի տաճիկի ծառա էր, և նա [ցանկացել է ծառային] բռնությամբ մահմեդական կրոնին դարձնել։ Ծառան չի համաձայնել [և] չարաչար խոշտանգումների [ենթարկվելով] նահատակվել է այս տեղում։ Այս պատճառով էլ կոչվում է Աղի նահատակ, այսինքն` իր աղայի կողմից նահատակված»¹։

Տեղացիների կողմից հետագայում տարածքին և սրբավայրին տրվել է նաև «Խաչին տակ» անվանումը:

Հուշարձանի մասին առաջին վկայությունը տալիս է բանահավաք, ազգագրագետ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցը․ «Գիւղիս հիւսիսային կողմում մի բլրակի վերայ անտաշ քարով շինուած է շատ հնուց մի փոքրիկ եկեղեցի, որ կոչուում է այս (Աղին) անուամբ։ Երկարութիւն 7 մետր 94 սանթիմ, լայնութիւն 5 մետր 12 սանթիմ։ Խաչազարդ է բեմի² ժողովրդահայեաց երեսն և հանգստարան եկեղեցուս շուրջն, ուր կայ և մի սենեակ, իսկ բլրի վարի կողմում գիւղատեղի։ Խաչարձանին վերայ, որ թեքուած է տաճարիս արևելեան կողմում․ «Ես Սահակ կանգնեցի զխաչս»։ Սենեկի վերայ․ «Ես Ադամս Աստուծով սուրբ խաչս կանգնեցի» »³։

Եկեղեցին փոքր չափերի, ուղղանկյուն հատակագծով, միանավ, թաղածածկ սրահ է (չափերը` 6,8x5,3x5,8 մ), կառուցված է անտաշ և կոպտատաշ քարերով: Մեծ սրբատաշ քարերով են շարված եկեղեցու կամարակապ թաղածածկը, ամբողջ երկայնքով ձգվող քիվը, ինչպես նաև բացվածքների և խորշերի շրջանակները։ Հուշարձանի թաղածածկի ճարտարապետական լուծումը, որը բնորոշ չէ ուշ շրջանի կառույցներին, թույլ է տալիս ենթադրելու, որ եկեղեցին կառուցվել է 12-13-րդ դարերում: Դատելով եկեղեցու պատերին ագուցված 16-17-րդ դարերի տապանաքարերից՝ ակնհայտ է, որ եկեղեցին վերանորոգվել է 17-18-րդ դարերում:

Արևելյան կողմում կիսաշրջանաձև խորանն է, որի հյուսիսային և հարավային պատերին կան կամարակապ պատրհաններ։ Խորանի գմբեթարդը և արևելյան պատը մասամբ փլուզված են։ Եկեղեցու հյուսիսային պատին՝ խորանին կից, գտնվում է մկրտարանի խորշը, որի ավազանը չի պահպանվել։ Ուղղանկյուն մի որմնախորշ էլ գտնվում է հարավային պատի մեջ։ Եկեղեցին լուսավորվել է արևելյան (չի պահպանվել) և արևմտյան ճակատներից բացվող, դեպի ներս լայնացող, նեղ լուսամուտներով։ Մուտքը արևմտյան կողմից է, որի շրջանակը և սլաքաձև բարավորը կառուցված են մոխրականաչավուն խոշոր ավազաքարերով։ Բարավորի վերին մասը գրեթե ամբողջությամբ քայքայված է, իսկ ստորին հատվածը հարդարված է խաչազարդ գոտով։ Ուշագրավ է նաև բարավորի ներքին խաչազարդ հարդարանքը։ Արևմտյան պատին՝ մուտքի աջ և ձախ կողմերում և պատի վերին հատվածում, ագուցված են ավազաքարից կերտված խաչքարեր, որոնց մեծ մասը հողմահարված է։ Առանձնակի ուշադրության է արժանի հյուսիսային պատին պահպանված անարձանագիր խաչքարը՝ իր բացառիկ պատկերաքանդակով․ «Արհեստավորը՝ ենթադրաբար հյուսնը, պատկերված է բարձին նստած, երեք քառորդ դիրքով, գլուխը դիմահայաց»:

Եկեղեցու ներսում, ինչպես նաև փլատակների տակ գտնվում են գեղաքանդակ և պատկերազարդ խաչքարերի, տապանաքարերի բազմաթիվ բեկորներ։ Դրանց թվում առանձնանում են խորանի աջակողմյան պատրհանի և սրահի հարավային պատի խորշի մեջ դրված 17-րդ դարի գեղաքանդակ և պատկերազարդ խաչքարերի, պատկերաքանդակ և խաչազարդ օրինակները։ Ամենայն հավանականությամբ երկուսն էլ գերեզմանակոթողների բեկորներ են։ Հատկանշական է նաև եկեղեցու հարավարևելյան պատի անկյունային հատվածում ագուցված պատկերազարդ տապանաքարը։ 2022 թվականին եկեղեցու հարավային պատի տակ՝ փլատակների մեջ, հայտնաբերվել է ևս մեկ միջնադարյան խաչքար՝ ոչ մեծ չափերի, ուղղանկյունաձև։

Եկեղեցու մուտքի դիմաց 1854 թվականին ուխտավորների համար կառուցվել է հյուրատուն։ Եկեղեցու և հյուրատան միջանկյալ հատվածում ձևավորվել է նեղ նախասրահ։ Համալիրի հարավային և արևմտյան կողմերում տարածվում է ընդարձակ գերեզմանոցը, որտեղ պահպանվել են բազմաթիվ գեղաքանդակ խաչքարեր և պատկերազարդ տապանաքարեր։

Կառուցվել է 12-13-րդ դարերում, 15-16-րդ դարերում ավերվել է ասպատակիչների կողմից, որից հետո եկեղեցուն հարող բնակավայրը տեղափոխվել է Կարմիր գյուղի տարածք։ 17-18-րդ դարերում եկեղեցին վերանորոգվել է և վերածվել կարևոր ուխտավայրի։ 19-րդ դարում եկեղեցու հարևանությամբ կառուցվել է ուխտավորների սենյակ։ 20-րդ դարում եկեղեցին կրկին ավերվել է, սակայն շարունակել է լինել տեղացիների համար կարևոր ուխտավայր։

19-րդ դարում հնավայր այցելած ազգագրագետ, բանահավաք Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցը փաստագրել է հուշարձանը և այդ մասին հրատարակել իր «Արցախ» գրքում (1895)։

Եկեղեցու մուտքն արևմտյան կողմից է։

Եկեղեցու երկու լուսամուտները բացված են արևելյան (չի պահպանվել) և արևմտյան ճակատներից։

Եկեղեցու, ինչպես նաև կացարանի պատերին ագուցված են 12-17-րդ դարերին բնորոշ խաչքարեր և տապանաքարեր։

Կարևոր է Ասկերանի շրջանի, մասնավորապես՝ Կարմիր գյուղի (Դռնավարզ) և Աղին նահատակ բնակատեղիի միջնադարյան պատմության ուսումնասիրության համար։ Այստեղ պահպանված խաչքարերը և տապանաքարերը Արցախի միջնադարյան արվեստի և պատկերագրության կարևոր նմուշներից են։