Երից մանկանց վանքը գտնվում է Մարտակերտի շրջանի Տոնաշեն գյուղից 7 կմ հարավ-արևմուտք՝ Ջրաբերդից 5 կմ հեռավորությամբ։ Ղևոնդ Ալիշանն իր «Արցախ» գրքում Երից մանկանց վանքը նշում է նաև Դանիելի վանք անվանմամբ․ «Չարաբերդից մի փոքր արևմուտք, լեռան ստորոտի մի ձորում է գտնվում Երից-Մանկանց կամ Դանիելի վանքը, որը աշխարհացույց քարտեզում գրված է Քիբերդի Վելի վանք անունով անունով, որի մասին հիշատակություններ կան միայն արձանագրություններում»¹։

Վանքի մասին «Արարատ» ամսագրում հիշատակվում է․ «Այս գաւառին վանքերէն երևելի է Երից Մանկանց ուխտն հռչակաւոր Մռաւու լերին բազկաց վերայ․․․․»²։

Երից մանկանց վանքն իր անվանումը ստացել է Հին Կտակարանի Դանիելի գրքի «երեք մանկանց» պատմությունից, որոնք հիշատակվում են որպես «Դանիելի ընկերներ» (Դանիել Բ 17)։ Վերջիններս անթերի մարմնով, գեղեցիկ արտաքինով, խելքով և գիտությամբ, իմաստությամբ օժտված հրեա երիտասարդներ էին (Դանիել Ա 4), որոնց Նաբուգոդոնոսոր II թագավորը նշանակում է Բաբելոնի գավառի տնտեսության ղեկավարներ։ Նրանք, սակայն, համարձակորեն հրաժարվում են խոնարհվել թագավորի հրամանով կանգնեցված ոսկե արձանի առջև։ Զայրացած թագավորը հրամայում է նրանց կապել և նետել կրակե հնոցի մեջ։ Սակայն հավատով լի երիտասարդները շարունակում են ապավինել և փառաբանել իրենց Աստծուն։ Այդ պահին նրանց մեջ է հայտնվում Տիրոջ հրեշտակը և, ի զարմանս բոլորի, նրանք, կապանքներից ազատված, սկսում են քայլել կրակի մեջ։ Երեք երիտասարդներն անվնաս դուրս են գալիս հնոցից․ նրանց գլխից մազ չէր այրվել ու հագուստից կրակի հոտ նույնիսկ չէր գալիս։ Դա ստիպում է հեթանոս թագավորին ընդունել Իսրայելի Աստծուն և փառաբանել նրան (Դանիել Գ 8-30):

Վանքի վերաբերյալ գոյություն ունեն նաև այլ ավանդազրույցներ․ պատմում են, որ օտար բռնակալների կողմից սպանված հայազգի մանուկների մարմինները ուղտով տեղափոխելիս ճանապարհին կենդանին չոքել և չի կարողացել առաջ գնալ: Այդ ժամանակ որոշել են մանուկներին թաղել վանքի տարածքում: Այստեղից էլ առաջացել է Երից մանկանց անվանումը: Մինչև վերջին ժամանակները արցախահայության մեջ տարածված էր, թե իբր գիշերները վանքի տարածքում լսվում է մանուկների լացի ձայնը։

 

Երից մանկանց վանքի ներկայիս շինությունները կառուցվել են 17-րդ դարում, իսկ եկեղեցին հիմնվել է 1691 թվականին։ Սակայն, ինչպես վկայում է Սամվել Կարապետյանը, որոշ ձեռագրեր թվագրվում են հիմնադրումից ավելի վաղ․ «․․․․Երից Մանկանց վանքում ստեղծված մի քանի ձեռագրեր թվագրվում են ավելի վաղ, քան 1691 թ.։ Այսպես՝ Մատենադարանում պահվող № 8139 ձեռագիր «Մաշտոցը» (գրիչ՝ Ղազար վարդապետ) գրված է 1214 թ.։ № 2928 ձեռագիր «Աւետարանը» (գրիչ՝ Աթանաս աբեղա, ստացող՝ Ըռստամ) գրված է 1565 թ., № 1505 ձեռագիրը «Յայսմաւուրքը» (ծաղկող՝ Պողոս եպս. Մելտենցի, ստացող՝ Յակոբ վրդ.) գրված է 1592 թ.: № 3446 ձեռագիր «Ժողովածուն» (գրիչ և ստացող Իգնատիոս Մեծշենցի) գրված է 1661 թ.։ Միակ ձեռագիր «Մաշտոցը», որը գրվել է Երից Մանկանց վանքի ներկայիս եկեղեցու կառուցումից (1691 թ.) հետո, № 1078 ձեռագիրն է՝ 1760 թ. (գրիչ՝ Աբրահամ Շաքեցի)»³։

Ձեռագրերի հիշատակարաններից բացի՝ եկեղեցու պատերի մեջ պահպանվել են ավելի վաղ թվագրվող արձանագիր խաչքարեր, որոնցից է հյուսիսարևելյան ավանդատան հյուսիսային պատի խորշի մեջ տեղադրված խաչքարը․ «Թ[Վ]։ ՌԻ։ ՄԼՄ: (1571 թ.)»⁴։

Մեկ այլ խաչքարի վրա, որը գտնվում է հարավարևելյան ավանդատան հարավային խորշում, կա հետևյալ արձանագրությունը. «ՍԲ Խ[Ա]ՉՍ Շ[Ա]ՀՈՒՄԻՆ ՄԵԼՔՈՒՄԻՆ ԹՎ։ ՌԿԹ (1620 թ.)»⁵։

Ըստ մուտքի բարավորի արձանագրության՝ եկեղեցին կառուցվել է 1691 թվականին։ Հայտնի է որպես Գանձասարին հակաթոռ կաթողիկոսության կենտրոն, որի մասին մի շարք վկայություններ են մեզ հասել։ Ազգագրագետ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցը Երից մանկանց վանքի Սիմեոն կաթողիկոսի մասին գրել է․ «․․․․ճըռ և ինքնակոչ կաթուղիկոսն, որ շինած է տաճարս ոչ ’ի փառս Աստուծոյ, այլ ’ի յագուրդ իւր անարգ փառասիրութեան, ’ի դավաճանութիւն Աղուանից հարազատ կաթուղիկոսութեան, հակաթոռ Գանձասարի․․․»⁶։ Այս հակամարտությանը անդրադարձել է նաև Լեոն⁷։

1705 թվականին այստեղ կաթողիկոս է կարգվում Ներսեսը, որի օրոք նոր հակամարտության սկիզբ է դրվում Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանի հետ: Սակայն ազատագրական պայքարի մարտիկ Եսայի կաթողիկոսը, ճիշտ ըմբռնելով ստեղծված իրավիճակի լրջությունը և սկիզբ առած ազգային-ազատագրական պայքարը, հաշտվում է Ներսես կաթողիկոսի հետ: Երից մանկանց վանքը` որպես վանք-ամրոց, մեծ դեր է խաղացել 18-րդ դարի սկզբին Արցախում ծավալված ազգային-ազատագրական պայքարում: 1819 թվականին հակաթոռ կաթողիկոս Սիմեոն Բ-ի (Սիմեոն Փոքր) մահով Երից մանկանց վանքի կաթողիկոսությունը վերացել է: 1854 թվականին վանքն արդեն չուներ ոչ մի կալվածք, գրեթե ամայի էր և խնամվում էր «մուղդուսիների»՝ եկեղեցու աշխարհական սպասավորների կողմից: 19-րդ դարի վերջին Եղիշե ավագ քահանա Գեղամյանցը, այցելելով Երից մանկանց վանքը, գրել է․ «Վանքը վանահայր չունի։ Նրան պահպանում և կառավարում են երկու պառաւած աղջկերք (մինը՝ մի աչքով կոյր)։ Աղջկերանցից մինը կուսապատցի է և կոչվում է Մարթա Տէր-Պետրոսեան, իսկ միւսը՝ մատաղիսցի՝ Խաթուն Սարգսեան․․․․ Աղջկերքը վանքը կապալով են վերցրել Շուշուայ դպրանոցի հոգաբարձութիւնիցը և տարին 30 ռ․ են վճարում»⁸։

1930 թվականին վանքը վնասվել է երկրաշարժից:

Մինչև 1992 թվականի՝ ադրբեջանական հրոսակների կողմից վանքի գրավումը պահպանվել էին վանքի փայտակերտ հին դուռը և վեղարի ծայրին՝ խնձորակի վրա ամրացված խաչը: 2018 թվականից սկսվեցին եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները։ 2023-ին վերականգնումն անավարտ մնաց՝ Արցախի հայության բռնի տեղահանության պատճառով։

 

Վանական համալիրի գլխավոր կառույցը եռանավ հորինվածքով գմբեթավոր եկեղեցին է՝ տեղադրված հրվանդանի ամենաբարձր վայրում։ Եկեղեցու մուտքի ճակատակալ քարի վրա տասը տողով փորագրված է վանքի կարևոր արձանագրություններից մեկը. «Ի ՌՃԽ թվ|իս ի ժամանակս Շահ Սուլ|էյմանին Մեծի արքային պարսից | ես Սիմեօն շնորհիւն Ա[ստուծո]յ Կ(ա)թ(ո)ղ(ի)կոս Ա|ղուանից, շինեցի զեկեղեցիս ընդ | հարազատ եղբարբ իմով Իգնատիոսի Վ[ա]րդ[ա]|պ[ե]տին որ եմք որդիք Սարգիս քահանայ[ի]ն | Մեծ Շինեցոյ Յաղօթս յիշեցէք | որդիք նոր Սիօնի ի մտանելն | եւ յելանելն դրանս Տ[է]րունի ՝ ամէն»։

Եկեղեցուց հարավ պաշտպանական շինությունն է՝ կազմված երկու սենյակից և բոլորաձև դիտաշտարակից, իսկ 16 մ դեպի հյուսիս-արևմուտք սեղանատունն է՝ բաղկացած նախասրահից և երկու սենյակից։ Եկեղեցու հյուսիսարևմտյան հատվածում տարածվում է փոքրաթիվ տապանաքարերով գերեզմանոցը։ Համալիրը պարսպապատ է․ պահպանվել են հիմնականում արևմտյան հատվածի հիմնապատերը։

Երից մանկանց վանքի մասին հիշատակել են ազգագրագետ, բանահավաք Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցն իր «Արցախ» աշխատության (1895) և Ղևոնդ Ալիշանը համանուն երկի մեջ (1993)։ 

Պատերը շարված են հիմնականում փոքրաչափ կոպտատաշ և սրբատաշ քարերով ու կրաշաղախով։

Պլուզեան Մ․, 1871 - Պլուզեան Մաղաք, «Արցախ նահանգի Ջրաբերդ գաւառը», «Արարատ», Էջմիածին, 1871, № Ը, էջ 440-443։