Որպես սրբատեղի՝ հայտնի է վաղ միջնադարից, իսկ 13-14-րդ դարերում այստեղ հիմնադրվել է Շախկախի վանական համալիրը։ 16-17-րդ դարերում վերակառուցվել է վանական համալիրի միանավ եկեղեցին, որի տեղում 1865 թվականին կառուցվել է ներկայիս եկեղեցին։ 1875 թվականին Շախկախի վանքում ուխտավորների համար կառուցվել է կացարան։ Խորհրդային տարիներին չի գործել, սակայն Սարինշենի և շրջակա գյուղերի համար եղել է սիրված ուխտատեղի մինչև 2020 թվականի հոկտեմբերը։

Դիզակ, Սարինշեն (Շաղախ) գյուղ

Շախկախի վանքը գտնվում է Հադրութի շրջանի Սարինշեն գյուղի հարավային մասում։ Ըստ Գտչավանքի վանահայր Առաքել Կոստանդյանցի՝ սրբավայրի անվանումը կապվում է Պարսկաստանի Շաղախ նահանգից Ամարաս եկած և քրիստոնեություն ընդունած մի պատանու հետ, որն Ամարասում մկրտվում է և Գրիգորիս հայրապետի պատվին Գրիգոր է անվանակոչվում։ Այստեղ պատանի Գրիգորը քրիստոնեական կրթություն է ստանում և տարիներ շարունակ հոգևոր ծառայություն մատուցում Ամարասի տաճարում։ Տղայի հայրը բռնությամբ փորձում է որդուն հետ տանել։ Ճանապարհին, որդին չհնազանդվելով հորը, այլ ճանապարհ է ընտրում, ապա չլսելով նրան՝ փորձում է փախչել։ Որդու անհնազանդությունից զայրացած հայրը նրան սրախողխող է անում Դիզափայտ լեռան արևելյան կողմում գտնվող մի լեռան ստորոտում։ Այդ պահին նահատակված որդու մարմնի վրա լույս է իջնում, և հայրը, ուշքի գալով և զղջալով իր արածի համար, գնում է ոչ հեռու գտնվող Սպիտակ խաչ վանքը և վանականներին պատմում կատարվածը։ Վանականները վաղուց ծանոթ էին Գրիգորին։ Նրանք վանահոր գլխավորությամբ ուղևորվում են նահատակության վայրը և սրբին հուղարկավորում նույն տեղում․ «Մարմինը ամփոփեցին նահատակության տեղում, ակներև մեծ լույս ճառագայթեց [շողշողաց] երկնքից սուրբ տապանի վրա, որից բժշկության բազում հրաշքներ եղան: Եվ սուրբ տապանի վրա մի եկեղեցի շինեցին»¹:

Վանքը հիմնադրվել է առնվազն 13-14-րդ դարերում վաղմիջնադարյան սրբատեղիի տարածքում։ Հետագայում բազմիցս վերակառուցվել և ընդարձակվել է։ Սրբատեղիի հնության մասին են վկայում վանքի տարածքում և պատերին առկա բազմաթիվ խաչքարերը, զարդաքանդակ բեկորները, ինչպես նաև մատենագրական հիշատակումները։

1584 թվականին Աբրահամ անունով մի աբեղա վանքում մի ավետարան է գրում․ «Երկիրս Դիզակայ եւ ի գեաղս Հատրութի յանապատս որ կոչի Շախկախ և ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստվածածնիս ի հայրապետութիւն Տավիթ կաթողիկոսի եւ ի սուրբ անապատիս առաջնորդութիւնն Յոհաննես եպիսկոպոսէս եւ յիշխանութիւնս Խոտայպանդին դառն եւ դժուարին ժամանակիս Հայոց ՌԼԳ»²։

Վանքը հիշատակվում է նաև 1673 թ․ Տյաք գյուղում գրված մի Ավետարանում․ «Յերկիրս Դիզակու ի գիւղս Դաք ընդ հովանեաւ սուրբ եւ նշանաւոր տեղւոջ, որ կոչի Շախկախ եւ այլ միաբանիցս Յակոբ եպիսկոպոսին եւ տէր Մկրտչին, տէր Բարսղին գրոց աշակերտ Սաղաթին»³:

Ըստ ներկայիս եկեղեցու բարավորի վրա պահպանված արձանագրության՝ այն կառուցվել է 1865 թվականին․ «1865 ամի կառուցաւ Ս[ուր]բ վանքս | Շաղաղու արդեամբ և ծախիւք | Վըրդնաշատ⁴ գիւղի բնակիչ | Աւագայ Գասպարեան ի յիշատակ | հանգուցեալ հոգւոյ իւրոյ եւ համայն ննճեցելոց»:

Այս մասին վկայել է նաև Գտչավանքի վանահայրը․ «Մեր այս ժամանակում մի մարդ՝ անունը Ավագ, երկու աչքով կույր, յոթ տարի ուխտավոր մնաց սուրբ վկային, նորոգեց եկեղեցին: Դրա համար համառորեն ծոմ էր պահում, ոտնաբոկ այցելում էր սուրբ տապանին՝ առաջնորդ ունենալով քրոջը: Նույն գիշերը լիապես ողջացավ անբուժելի կուրությունից, որի համար երկուսն էլ ուխտեցին չամուսնանալ մինչև մահ, ծառայել միայն սուրբ գերեզմանին: Հին մատուռը ևս քանդեցին, նոր հիմք նետեցին և շինեցին, որի քարերը մարդիկ [բերեցին] սրբազան եպիսկոպոս Սարգսի հրամանով: Օծեցի ես անարժանս»⁵:

Եկեղեցու տանիքը կրկին վերանորոգվել է 1886 թվականին, որի վերաբերյալ արձանագրություն է տեղադրվել եկեղեցու արևելյան պատի հարավային անկյունում․ «Ի յիշատակ Աւետիս եւ Կարապետ | Յարութունեանց հատրութե[ց]ի Ս[ուր]բ վանքս | ծածկեցի արկաթով 1886 ամի»։

Հարավային պատի արևմտակողմ հատվածում է տեղակայված եկեղեցու միակ մուտքը։ Այն գեղեցիկ հարդարված կամարակապ շքամուտք է։ Կամարակապ շրջանակի ներքո՝ գեղեցիկ ալիքաձև պսակով զարդարված բարավորին, փորագրված է 1865 թվականի վերակառուցման մասին արձանագրությունը։ Եկեղեցին լուսավորվում է արևելյան և հարավային պատերից բացվող մեկական փոքրիկ, դեպի ներս լայնացող լուսամուտներով։

Եկեղեցու արևմտյան մասում ավերված գավիթն է, որից պահպանվել է միայն արևմտյան պատը։ Գավիթը ևս միանավ սրահ է։ Ներկայիս եկեղեցու վերակառուցման ժամանակ փակվել է եկեղեցու՝ արևմտյան կողմից գավթին միացող մուտքը։ Ավերված գավթի արևմտյան պատին պահպանվել են մուտքը և կենտրոնական հատվածից բացված ուղղանկյուն լուսամուտը։ 

19-րդ դարում գավթից հարավ կառուցվել է փոքրաչափ սրբարան-մատուռ։

Համալիրի արևմտյան կողմում է գտնվում ուխտավորների սենյակը։ Այն ևս միանավ թաղակապ սրահ է։ Վանական համալիրի շուրջը՝ դեպի արևելք և հյուսիս, տարածվում է գերեզմանատունը, որը նաև Սարինշեն գյուղի գործող գերեզմանոցն էր։

2013 թվականին Անդրանիկ Բադալյանի հովանավորությամբ եկեղեցին վերանորոգվել է, տանիքը պատվել է մոխրագույն կղմինդրով։

Որպես սրբատեղի՝ հայտնի է վաղ միջնադարից։ 13-14-րդ դարերում այստեղ հիմնադրվել է վանք։ 16-17-րդ դարերում վերակառուցվել է միանավ եկեղեցին։ 1584 թվականին վանքում ընդօրինակվել է ավետարան։ 1865 թվականին եկեղեցու հին շինությունը հիմնովին քանդվել է և տեղում կառուցվել է ներկայիս շինությունը։ 1875 թվականին ուխտավորների համար կառուցվել է կացարան։ 1886 թվականին տանիքի ծածկը փոխարինվել է մետաղյա թիթեղով։ Խորհրդային տարիներին եկեղեցին չի գործել, սակայն Սարինշենի և շրջակա գյուղերի համար վանքը շարունակել է լինել նվիրական ուխտատեղի մինչև 2020 թվականի հոկտեմբերը, այնուհետև Սարինշեն գյուղը բռնազավթվել է Ադրբեջանի կողմից։ Հուշարձանի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Սրբատեղիի մասին առաջին անգամ հիշատակում է Գտչավանքի վանահայր Առաքել վարդապետ Կոստանդյանցը «Արցախի պատմություն» ձեռագրում։

Շախկախի վանքը հիշատակվում է ազգագրագետ, բանահավաք Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցի «Արցախ» աշխատության մեջ։ Վանական համալիրին անդրադարձել են հուշարձանագետ Շահեն Մկրտչյանը՝ «Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները» գրքում, բանասեր Թամարա Մինասյանը՝ «Արցախի գրչության կենտրոնները» ուսումնասիրության մեջ։