Ցոր գյուղ

Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին գտնվում է Հադրութի շրջանի Ցոր գյուղի հարավարևմտյան եզրին՝ հին թաղամասի կենտրոնում։

Ըստ ճարտարապետական և շինարարական առանձնահատկությունների՝ եկեղեցին թվագրվում է 17-րդ դարով, սակայն հնարավոր է, որ այն կառուցված լինի ավելի հին սրբավայրի տեղում։ Եկեղեցու մուտքի բարավորի վերին ձախ անկյունում անվարժ փակագրով փորագրված արձանագրություն է։ Ազգագրագետ, բանահավաք Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցն այն կարդացել է այսպես՝ Յիշատակ է Ն¹։ Մենք առաջարկում ենք արձանագրության հետևյալ ընթերցումը` Յ․․․ ՌՃԼԷ թվին (1688 թ․), որը լուսաբանում է նաև եկեղեցու կառուցման թվականը։

Եկեղեցին եռանավ բազիլիկատիպ կառույց է՝ արևելյան կողմում կիսաշրջանաձև խորանով և զույգ ավանդատներով։ Կենտրոնական թաղակապ ծածկը հենված է կենտրոնական չորս ուղղանկյուն սյուներին կից և արևելյան, արևմտյան պատկից զույգ որմնասյուներից բարձրացող սլաքաձև կամարների վրա։ Կողային նեղ նավերի թաղերը հենված են կենտրոնական սյուներին և ձուլված հյուսիսային ու հարավային պատերին։ Կենտրոնական նավը զգալիորեն բարձր է կողային նավերից։ Գմբեթարդի կամարը սլաքաձև է։ Խորանի կենտրոնում երկայնաձիգ կամարակապ լուսամուտն է, որի աջ և ձախ կողմերում մեկական փոքրիկ պատրհաններն են։ Ձախակողմյան պատրհանը երիզված է կամարակապ սրբատաշ շրջանակով։ Բեմը բարձրադիր է, որի երկու կողմերից դեպի խորան են բարձրանում քառաստիճան սանդուղքներ։ Բեմառէջքն աչքի է ընկնում իր զարդաքանդակներով․ երիզված է նուրբ հյուսվածազարդ ուղղանկյունաձև շրջանակով։ Շրջանակի ներքո ևս երկու քանդակազարդ գոտիներ են, որոնցից ստորինն ամբողջությամբ պատված է երկրաչափական հյուսկեն և ծաղկազարդ քանդակներով, իսկ վերինը՝ մասամբ։ Վերին գոտու եզրային հատվածներում գեղաքանդակ վարդյակներն են, իսկ դեպի կենտրոն՝ վարդյակների և հյուսվածազարդ հատվածների միջև, երեքական խաչքարային հորինվածքով գեղաքանդակ խաչապատկերներ են, որոնք առնված են եռակամար խորանի ներքո։ Բեմառէջքի ձախ եզրին՝ ներքևից վերև ուղղությամբ, փորագրված է «Գիրիգոր», որն ամենայն հավանականությամբ վարպետի անունն է։ Բեմառէջքի զարդաքանդակները և ոճավորումը գրեթե կրկնում են Ծակուռի գյուղի՝ 1682-ին Հակոբ վարդապետի կառուցած Ծաղկավանք եկեղեցու շքամուտքի մոտիվները։ Սա ևս փաստում է, որ եկեղեցին կառուցվել է 1680-ականներին։ 

Կառույցի հյուսիսային արևելակողմ պատին՝ կամարակապ խորշի մեջ, մկրտության ավազանն է։ Լուսավորվում է դեպի ներս լայնացող յոթ կամարակապ լուսամուտներով, որոնցից երեքը բացվում են արևելյան ճակատից, երեքը՝ հարավային, մեկը՝ արևմտյան։

Եկեղեցու հարավային կողմում փոքրիկ գերեզմանոց է, որտեղ պահպանվել են մի քանի արձանագիր տապանաքարեր։

2016-2020 թթ․ եկեղեցին վերանորոգվել է ծնունդով ցորեցի, ռուսաստանաբնակ Սմբատ Աբրահամյանի բարերարությամբ։ Տանիքին վերստին տեղադրվել է վեց սյուներով և բրգաձև վեղարով զանգակատուն-ռոտոնդան։ 

Եկեղեցու վերանորոգման և տարածքի մաքրման ժամանակ հայտնաբերվել են 17-րդ դարի նվիրատվական բնույթի փոքրաչափ մի խաչքար և զարդաքանդակ բեկորներ։

Ուղղանկյուն հատակագծով եռանավ թաղակապ բազիլիկ եկեղեցի է՝ արևելքից կիսաշրջանաձև խորանով և զույգ ավանդատներով։

Լուսամուտները յոթն են․ երեքը՝ արևելյան ճակատին, երեքը՝ հարավային, մեկը՝ արևմտյան։

Տանիքը ի սկզբանե եղել է կղմինդրածածկ։ Հետագայում խարխլված ծածկը փոխարինվել է մետաղական թիթեղով։ 2016-2018 թթ․ եկեղեցին նորոգվել է, տանիքը վերստին պատվել է կղմինդրով։

Կառուցված է տեղական կոպտատաշ և անմշակ քարերով և կրաշաղախով։ Սրբատաշ կրաքարից են մուտքի և լուսամուտների եզրաքարերը, բեմառէջքը, կամարները, խորշերի և մկրտության ավազանի կամարակապ շրջանակները։