Ջրաբերդ ամրոցը գտնվում է Արցախի Մարտակերտի շրջանում՝ Տոնաշեն գյուղից 6,5 կմ հարավ-արևմուտք: Տեղակայված է հսկայածավալ թերակղզաձև ժայռազանգվածի վրա։ Երեք կողմից պաշտպանված է Տրտու և Թրղի գետերով, իսկ հյուսիսային կողմից՝ բնական անառիկ ժայռերով: Եղել է համանուն գավառի պաշտպանական կարևոր հենակետերից մեկը, ինչպես նաև իշխանական նստավայրը։ Ըստ պատմական տեղեկությունների՝ տարբեր ժամանակներում Ջրաբերդը պատկանել է հետևյալ իշխանական տոհմերին՝ Առանշահիկ, Հասան Ջալալյան, Դոփյան և Մելիք Իսրայելյան։

Պատմական աղբյուրներում բերդը ներկայացվել է տարբեր անվանումներով․ Կաղանկատվացին հիշատակում է Չարաբերդ¹, Մխիթար Գոշը նշում է Ճառաբերդ («Իշխան Ճառաբերդին և նորին դղեակին․․․»), որի մասին վկայությունը բերված է Ղ․ Ալիշանի Հայապատում գրքից², իսկ Ղևոնդ Ալիշանը բերդն անվանում է Չլաբերդ, Չլբերդ, Չրաբերդ, Ջրաբերդ³։

Ամրոցն առաջին անգամ հիշատակվում է 620-ական թթ․՝ խազարների արշավանքների առիթով⁴։ 

Ամրոցի դերը մեծանում է հատկապես 16-րդ դարի թուրք-պարսկական պատերազմների և հետագա դարերում արցախցիների մղած ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ՝ մասնավորապես մելիքական շրջանում՝ Մելիք Իսրայելյանների իշխանության օրոք։ 18-րդ դարում Ջրաբերդը Արցախի գլխավոր ռազմավարական հենակետերից մեկն էր։ Բերդի մասին վերջին հիշատակումը վերաբերում է 1789 թվականին, երբ Մելիք Մեժլումի հարազատներն ու մերձավորները պատսպարվել էին Ջրաբերդում⁵։

Ջրաբերդը բոլոր կողմերից պարսպապատված է եղել, առավել բարձրությամբ առանձնացել են հատկապես գետափնյա պարսպապատերը, որոնք հզորացված էին որմնահեծերով և բոլորաձև բերդաշտարակներով։ Ամրոցի շինությունները եղել են թաղակապ և փայտաշեն ծածկերով։ Դարպասը տեղակայված է հարավարևմտյան ցածրադիր հատվածում՝ գետերի միախառնման վայրին մոտ։ Դարպասի ներքին հատվածում՝ գերանակապ երկրորդ հարկում, եղել է, ամենայն հավանականությամբ, պահակակետը, որի կառույցից պահպանվել են պատի կենտրոնական հատվածի ուղղանկյունաձև պատրհանը և փոքրիկ դիտանցքները, ինչպես նաև պատի մեջ երևացող գերանների տեղերը։ Մուտքին զուգահեռ՝ հարավային կողմում՝ պարսպապատի մեջ ևս մի քանի հարկից բաղկացած սենյակներ են եղել։ Երևում են նաև հարկերը բաժանող գերանների տեղերը։ Դարպասի հյուսիսային կողմում բոլորաձև բարձր դիտաշտարակն է։ Ամրոցում ջրի խնդիրը լուծվել է Թրղի գետ իջնող ստորգետնյա անցուղով, իսկ ջուրը հավաքվել է ներսում կառուցված ջրամբարում։ Այս մասին բանահավաք, ազգագրագետ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցը նշում է․ «Բայց որովհետև բերդումս չկայ ջուր, վասն որոյ բերդիս միջից դեպի Թարթառ գետն կտրած են վիմափոր ականներ, որոնց միջի սանդղաձև աստիճաններով երթևեկելով ջուր մատակարարած են բերդիս պաշարման ժամանակ»⁶։

 Նույն վկայությունն է հաղորդել նաև Րաֆֆին Ջրաբերդ այցելելուց հետո⁷։

  

Ջրաբերդի մելիքության տարիներին (17-18-րդ դդ․) ամրոցի կենտրոնական բարձրադիր հատվածը վերակառուցվել է, ավելացվել են նոր շինություններ։ Կառուցվել է մելիքական ապարանք, որին անդրադարձել է ճարտարապետ Արտակ Ղուլյանն իր «Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները» աշխատության մեջ․ «Ապարանքը բաղկացած է հյուսիսից հարավ ձգված միջանցքաձև անցումի արևելյան և արևմտյան կողմերում կառուցված պարսպակից սենյակաշարքերից, որոնցից արևելյանի հատակը փոքր-ինչ բարձր է արևմտյանից․․․․

1950-ական թթ․ Երից Մանկանց վանք տանող ճանապարհի հատվածից երկրաբանները ջրագրական հետազոտության նպատակով թունել են փորել դեպի միջնաբերդ, որը դարձել է բերդ տանող ամենից հեշտ և կարճ ճանապարհը։

Անկախության տարիներին Ջրաբերդը եղել է ակտիվ զբոսաշրջային ուղղություն։

Ամրոցի շինությունները կառուցվել են տարբեր ժամանակներում։ Մեզ հասած հուշարձանն իր մեջ ներառում է վաղ միջնադարից մինչև 18-րդ դարին վերաբերող շինարարական միջամտություններ։ 

Հուշարձանը հիշատակված է մի շարք մատենագիրների ու պատմիչների կողմից։ Բերդի պատմությանն անդրադարձել են պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին («Պատմություն հայոց»), գրող, պատմաբան Լեոն («Երկերի ժողովածու»), արձակագիր, հրապարակախոս Րաֆֆին («Խամսայի մելիքությունները»), պատմաբան Բագրատ Ուլուբաբյանը («Խաչենի իշխանությունը»)։

Ջրաբերդի մելիքական ապարանքն ուսումնասիրել ու չափագրել է ճարտարապետ Արտակ Ղուլյանը։

 Ալիշան Ղ․, 1904 - Ալիշան Ղևոնդ, Հայապատում, Վենետիկ, 1904։

 Րաֆֆի, 1991 - Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, հ․ 10, Երևան, 1991։

 Լեո, 1891 - Լեո, Վերջին վերքեր, Թիֆլիս, 1891։