Համաձայն պահպանված արձանագրությունների՝ վանական համալիրի կառույցները հիմնականում թվագրվում են 12-13-րդ դարերով, սակայն տարածքում պահպանվել են նաև 5-7-րդ դարերի մի շարք վաղքրիստոնեական կոթողներ։

2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախը բռնազավթվել և հայաթափվել է ադրբեջանական բանակի կողմից։ Հուշարձանի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Բռի եղցի վանական համալիրը Արցախի միջնադարյան ճարտարապետության ամենաընդարձակ հուշարձանախմբերից մեկն է։ Այն առանձնանում է համալիրի տարածահորինվածքային սփռվածությամբ: Կառուցապատումն իրականացված է տեղանքի ռելիեֆին համապատասխան և ընդգրկում է բլրի գագաթից մինչև ստորոտն ընկած լանդշաֆտային գոտին: Հուշարձանախումբը բաղկացած է բլրի գագաթին կառուցված մատուռ-եկեղեցուց, դրանից դեպի արևելք գտնվող մեկ միասնական գավիթ ունեցող երկու եկեղեցիներից, բլրի ստորոտում տեղադրված չորրորդ եկեղեցուց և դրանց միջակայքում կառուցված երեք որմնափակ խաչքարերից: Տարածքում պահպանվել են նաև 5-7-րդ դարերի մի շարք վաղքրիստոնեական կոթողներ ու 12-19-րդ դարերի գերեզմանոցը։ Ամենահին եկեղեցու շինարարությունը, որից միայն հիմքերն են պահպանվել, կապվում է Հայոց Աղվանքի արքա Վաչագան Բարեպաշտի շինարարական գործունեության հետ։

Սարգիս արքեպիսկոպոս Ջալալյանցն իր «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան» գրքում Հացի գյուղի վերոնշյալ տարածքի վերաբերյալ գրում է․ «Այս շենից ոչ հեռու մեծ գյուղաքաղաքի ավերակ է, որտեղ կան պատվելի իշխանների գեղեցկաքանդակ մահարձաններ և կոփածո քարով կառուցված բազմախորան եկեղեցի։ Թեև քաղաքի կառուցողն անհայտ է, բայց տեղադրությունը ցույց է տալիս, որ հնում իշխանական բնակավայր է եղել»¹։

Վանական համալիրը Հայոց Աղվանից թագավորության հետ է կապում ազգագրագետ, բանահավաք Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցը․ «Հանգստարանիս մէջ կայ երկու մատուռ, երեք բեմ² և երկու եկեղեցի։ Մատուռների և եկեղեցեաց մէջ նստած են յատկապէս վանահայրեր։ Կարծում ենք որ Աղուանից թագաւորազների և իշխանազների մարմիններն ամփոփուած լինին այս առանձնապէս պատրաստուած շինութեանց մէջ և աղօթաւոր վարդապետներ կարգուած պաշտօնապէս»³։

Հակադարձելով Մակար Բարխուդարյանցին՝ Սեդրակ Բարխուդարյանը գրում է․ «Մ․ Բարխուդարյանցն այս դեպքում մոռանում է, որ հենց իր գրքի մեջ տեղ գտած հուշարձանների պատերին եղած արձանագրությունների մեջ Աղվանից ոչ մի թագավորի ու իշխանազնի մասին հիշատակություն չկա և չի էլ կարող լինել, քանի որ արձանագրությունները և հուշարձանները վերաբերում են XIII դարին, երբ Աղվանից թագավորներ չկային, աշխարհիկ իշխանների տիտղոսի մեջ Աղվանք անունը վերացել էր և այն միայն հոգևոր իշխանության բաժին էր մնացել»⁴։

19-րդ դարի վերջին վանական համալիրի տարածք է այցելել Եղիշե ավագ քահանա Գեղամյանցը, որն իր «Ուղեգնացական ակնարկներում» այսպես է նկարագրում․ «Աւերակները բաղկացած են երկու եկեղեցուց և չորս մատուռներից: Դոքա միմեանցից հեռու են ոչ պակաս 20-100 սաժէնից: Մատուռներից մինի ճակատին քանդակուած են երկու հանդիպակաց քնարահաւեր և հետևեալ արձանագրութիւնը. զԽաչէնցի վարդապետ սրբոյ եկեղեցւոյ յաղաւթս յիշեցէք ի Քրիստոս Յիսուս⁵։ ․․․․ Այս սրբազան աւերակներին տեղացիք անվանում են Աւագ սուրբ Նշան և հաւատացնում, որ յիշեալ մասունքը յիշեալ եկեղեցումն պահուելիս է եղել, յետոյ փոխադրված է Կղարծի գիւղը, ուր և մնում է ցարդ»⁶։ 

Բռի եղցի հուշարձանախմբի վիմագրական ժառանգությունը արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում համալիրի կառուցապատմանը մասնակցած վարպետների վերաբերյալ։ Պահպանված արձանագրություններում հիշատակվում են երկու ճարտարապետների անուններ՝ Խաչենիկ Անեցի և Շահեն։ Համալիրի հուշարձանների հորինվածքային և կառուցողական նմանությունները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ վերոհիշյալ վարպետները կառուցել են ոչ միայն իրենց անունները պահպանած հուշարձանները, այլև գործուն մասնակցություն են ունեցել վանական համալիրի մյուս շինությունների կառուցման գործում։

Ըստ ճարտարապետ Մուրադ Հասրաթյանի՝ հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցի ստեղծագործական կապերի բացահայտման համար բացառիկ նշանակություն ունի Բռի եղցի վանքը․ «Հայաստանի մայրաքաղաք Անիից հրավիրված ճարտարապետի մասնակցությունն արցախյան վանքի եկեղեցու ու կոթողի կառուցմանն իր հետ բերել է շինությունների ճակատների ձևավորման մեջ «գեղատեսիլ ոճի» կիրառմանը»⁷։

Համալիրի բոլոր հուշարձանները կառուցված են տեղական քարով։ Որպես հիմնական շինանյութ՝ օգտագործվել է սպիտակ կրաքարի շերտավոր, սալանման տեսակը, որը կիրառվել է աղյուսի շարվածքով։ Սա վկայում է տեղական հումքի արդյունավետ օգտագործման և շինարարական որոշակի վարպետության մասին։

Բռի եղցի վանական համալիրի մասին մանրամասն ներկայացրել են ազգագրագետ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցը «Արցախ» (1895) աշխատության մեջ, հուշարձանագետ Շահեն Մկրտչյանը «Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները» (1985) գրքում և ճարտարապետ Մուրադ Հասրաթյանը «Հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցը» աշխատասիրության մեջ։

Կարևոր է Հայոց Արևելից կողմանց հոգևոր ու աշխարհիկ պատմության և Արցախի ճարտարապետական դպրոցի առանձնահատկությունների ուսումնասիրման համար։