Ամենայն հավանականությամբ Անահիտի սրբացված աղբյուրն ունի հեթանոսական ծագում և նվիրված է եղել Անահիտ դիցուհուն։ Միջնադարում, ինչպես մի շարք հեթանոսական սրբավայրեր, այն վերաիմաստավորվել է քրիստոնեական ավանդության համաձայն և վերագրվել Աղվանից Վաչագան թագավորի կնոջը՝ Անահիտին։

1909 թվականին Խոսրով Ավթանդիլյանի կողմից միջնադարյան աղբյուրը վերակառուցվել է և անխափան գործել։

2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախը բռնազավթվել և հայաթափվել է ադրբեջանական բանակի կողմից։ Հուշարձանի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Պատմական Մեծ Հայքի Արցախ աշխարհի Մուխանք գավառ (հետագայում՝ Վարանդայի մելիքություն), 1991-2023 թթ․՝ Արցախի Հանրապետություն, Մարտունու շրջան։

Արցախի Մարտունու շրջանի Հացի գյուղի հարավարևմտյան եզրին է գտնվում Անահիտի աղբյուրը։ Թեև այն իր ներկայիս տեսքը ստացել է 20-րդ դարի սկզբին, սակայն ըստ ժողովրդական ավանդազրույցի՝ անվան ծագումը կապվում է 6-րդ դարի նշանավոր պետական գործիչ Աղվանից Վաչագան Գ Բարեպաշտ թագավորի (Առանշահիկների տոհմից) կնոջ՝ Անահիտի հետ։ Ավանդության համաձայն՝ թագավորի և հասարակ շինականի դստեր՝ Անահիտի հանդիպումը տեղի է ունեցել հենց այս աղբյուրի մոտ, երբ ամռան մի օր շոգից ու ճանապարհից հոգնած երիտասարդ Վաչագանը աղբյուրի պաղ ջուր է խնդրել աղջկանից։ Անահիտը, տեսնելով երիտասարդի շոգատանջ վիճակը և գիտակցելով աղբյուրի սառնորակ ջրի անցանկալի հետևանքները խիստ ծարավ մարդու համար, փորձել է նրան զերծ պահել սառը ջուրն անմիջապես խմելուց։ Ժամանակ շահելու համար աղջիկն անընդհատ լցրել ու դատարկել է սափորը՝ թույլ չտալով նրան անմիջապես սառը ջուրը խմել։ Այս արարքը, որ բնութագրում է Անահիտին որպես հոգատար անձ, խորհրդանշում է նաև ժողովրդական իմաստնությունը։ Ասում են, որ հենց այդ օրն էլ Վաչագան թագավորը սիրահարվել է գեղեցիկ Անահիտին և որոշել կնության առնել նրան։ Այսպես ժողովուրդը վերափոխել և վերաիմաստավորել է հեթանոսական Անահիտ աստվածուհու պաշտամունքը և սրբավայրը վերագրել վաղ քրիստոնեական տեղական ավանդազրույցի հերոսուհուն՝ շինականի աղջիկ Անահիտին։ Վաչագանի և Անահիտի ժողովրդական ավանդությանն առաջին անգամ անդրադարձել է Ղազարոս Աղայանն իր «Անահիտ» հեքիաթում։

Հատկանշական է, որ Արցախյան տեղանվանաբանության մեջ «Անահիտի աղբյուր» անվանումը հանդիպում է նաև այլ բնակավայրերում և սրբատեղիներում, ինչպես օրինակ՝ Կիչանի անապատի և Եղիշե Առաքյալի վանական համալիրների տարածքում։

1909 թվականին Խոսրով Ավթանդիլյանի կողմից աղբյուրը վերանորոգվել է, որի մասին պահպանվել է հիշատակագրական արձանագրություն․ «Այս աղբիւրս կառուցեց Հացի գիւղացի | ուստա Խոսրով Գր. Աւթանդիլեանց | իւր եւ իւր կին Գիզի Գր. Աւթանդիլե(ա)նի | յիշատակին, 1909»¹:

Միակտոր արձանագիր քարն ագուցված է աղբյուրի ձախ կողմում՝ տարբեր ջրամանների համար նախատեսված հարթակի առջևի պատին։

Շինությունը կազմված է երկայնական ետնապատից և առջևում քարե մեծ նովից, որոնք ավարտվում են կիսաշրջանաձև ետնապատով ու շրջանաձև փոքր նովով, որտեղից էլ իրականացվում է ջրահեռացումը։ Ետնապատը շարված է սրբատաշ, կոպտատաշ և այդ տարածքին յուրահատուկ շերտաքարերով, սվաղված է։ Նովը կազմված է խոշոր ուղղանկյուն քարերից։ Ջրի ափաձև ակը գտնվում է ձախ կողմում։ Վերջինիս աջ մասում՝ աղբյուրի ետնապատի ուղղանկյունաձև խորշի մեջ, ագուցված է 13-րդ դարի խաչքար։ Այն պահպանում է հուշարձանի սրբազան գործառույթը։ 

Հնավայրի մասին պատմաբան Շահեն Մկրտչյանն իր «Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները» գրքում նշում է․ «․․․․ Անահիտի աղբյուրի մոտ, կան մի հրաշալի խաչքար և հին տաճարի ավերակներ։ Խաչքարի վիմագրության համաձայն այն XIII դարում կերտել է վարպետ Սահակը»²։

Վերջին շրջանում ակի ետնապատին տեղադրվել է ժամանակակից խաչքար։

Աղբյուրի վերաբերյալ հակիրճ տեղեկություն կա հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի հեղինակած «Հայկական աղբյուրներ» գիրք-ալբոմում։

Աղբյուրը կենսական նշանակություն ուներ գյուղի բնակչության համար։ Կարևոր է նաև գյուղի պատմության, ավանդույթների և հավատալիքների ուսումնասիրության համար։