Կաղարծի, Սրբոց Թարգմանչաց եկեղեցի

Մարտունու շրջան, Կաղարծի

Հուշարձան

Հուշարձանի անձնագիր

Տիպային անվանումը

Եկեղեցի

Հատուկ անունը

Սրբոց Թարգմանչաց եկեղեցի

Օգտագործումը՝ սկզբնական, հաջորդական և ժամանակակից

Եկեղեցին կառուցվել է 19-րդ դարում, գործել մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։ Խորհրդային տարիներին օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով։ 2000-2005 թթ․ վերանորոգվել է։

2023 թվականի սեպտեմբերին Կաղարծի գյուղը բռնազավթվել և հայաթափվել է Ադրբեջանի կողմից։ Եկեղեցու ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Սկզբնական պատկանելությունը

Կաղարծի (Կղարծի) գյուղ

Պահպանման միավորի անվանումը

Եկեղեցի

Տեղագրական տեղեկանք

Շրջանը (գավառ), համայնքը

Մեծ Հայք, Արցախ աշխարհ, Մուխանք գավառ։ Հետագայում ընդգրկվել է Վարանդա գավառի և համանուն մելիքության կազմում։ 1991-2020 թթ․՝ Արցախի Հանրապետություն, Մարտունու շրջան։

Հասցե

Արցախի Հանրապետություն, Մարտունու շրջան, Կաղարծի

Տեղագրությունը

Գտնվում է Մարտունի քաղաքից 15 կմ արևմուտք։

Հեռավորությունը և դիրքը բնակավայրից

Գտնվում է Կաղարծի գյուղի կենտրոնում։

Տեղանքի բարձրությունը ծովի մակերևույթից

Բարձր է ծովի մակերևույթից 905 մ։

Նկարագրություն

Մարտունու շրջանի Կաղարծի գյուղի կենտրոնում է գտնվում 19-րդ դարում կառուցված Սրբոց Թարգմանչաց եկեղեցին։

Ազգագրագետ, բանահավաք Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցի վկայությամբ՝ «Եկեղեցումս կայ մասն կենաց փայտից զետեղուած մի արծաթեայ խաչում» և մեծադիր, պատկերազարդ մի Ավետարան, որի հիշատակարանում նշված էր, որ այն ընդօրինակել է Հովհաննես գրիչը 1477 թվականին Աղթամար կղզում․ «Զաւրութեամբն Աստուծոյ կատարեցի զսուրբ աւետարանս զայս յաստուածախնամ կղզիս Աղթամար.. ի հայրապետութեան տեառն Զաքարիայի և ի թուաբերութեան Հայկազեանս տումարի ՋԻԶ․ ի դառն և ի նեղ ժամանակիս։ Արդ ես Յովհանէս ետու գծագրել զսուրբ աւետարանս․․»¹:

Հետագայում Ավետարանը հայտնվել է թուրք նվաճողների մոտ, որոնցից էլ վեց հազար դահեկանով փրկագնվել է Թորոս երեցի կողմից և նվիրվել Գանձասարի կաթողիկոսությանը։

Սրբոց Թարգմանչաց եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով, եռանավ, թաղածածկ սրահ է, որի արևելյան կողմում բարձրադիր կիսաշրջան խորանն է՝ զույգ ավանդատներով։ Խորանի հարավային, հյուսիսային և արևելյան պատերին կա մեկական ուղղանկյունաձև պատրհան։ Սրահի հյուսիսային պատի կամարակապ վերնամասով խորշի մեջ մկրտարանի խաչաձև ավազանն է։ Մկրտարանի խորշի կամարին փորագրված են Հովհաննու Ավետարանից հետևյալ խոսքերը․ «Եթէ ոչ ոք ծնցի ի ջրոյ եւ ի Հոգւոյ, ոչ կարէ մտանել յարքայութիւն Աստուծոյ» (Հովհ․ 3:5)։

Մկրտարանի հանդիպակաց հարավային պատին կա ևս մեկ ուղղանկյունաձև խորշ։ Ուշագրավ է, որ ավանդատներն ունեն երկրորդ մակարդակ, որոնց մուտքը սրահից է՝ ավանդատների մուտքից վեր տեղադրված փոքրիկ քառանկյուն բացվածքներից։

Թաղակապ ծածկը հենված է կենտրոնական չորս սյուներից և արևելյան ու արևմտյան պատկից զույգ որմնասյուներից բարձրացող կամարների վրա, իսկ կողային նավերինը` կենտրոնական չորս սյուներին և հյուսիսային ու հարավային պատերին հենվող կամարներին։

Գմբեթարդի կամարի վրա փորագրված են Հովհաննու Ավետարանի հետևյալ խոսքերը․ «Եւ զոր ինչ խնդրիցէք ի Հօրէ իմմէ յանուն իմ, տացէ ձեզ» (Հովհ․ 16:23)։

Արձանագրությունից վեր` գմբեթարդի կենտրոնում, տեղադրված է խաչաքանդակ։ Սրբատաշ քարերով կառուցված մեծ կամարակապ մուտքը կառույցի հարավային կողմից է։ Շքամուտքի կամարից վեր՝ կենտրոնական հատվածում, խաչաքանդակ հորինվածքով քար է ագուցված։ Լուսամուտները ութն են, որոնցից երեքը բացվում են արևելյան, մեկը՝ արևմտյան, երկուական էլ հարավային և հյուսիսային ճակատներից։

Եկեղեցու հիմնական շարվածքն իրականացված է տեղական կոպտատաշ քարերով և կրաշաղախով, սրբատաշ են սյուները, կամարները, բացվածքների և պատերի անկյունային եզրաքարերը։ Հատկանշական է, որ կառույցի ներսում թաղերի և լուսամուտների վերնամասերի շարվածքում օգտագործված է բացառապես տեղական թերթաքար:

Պատմական տեղեկանք

Մշակութային պատկանելությունը, դարաշրջանը, դարը (դարերը)

Հայ Առաքելական Եկեղեցի, 19-րդ դար

Հուշարձանի ուսումնասիրման ժամանակագրական աղյուսակը (ժամանակը, հեղինակը, աշխատանքները)

Սրբոց Թարգմանչաց եկեղեցու մասին ներկայացրել է ազգագրագետ, բանահավաք Մակար Բարխուդարյանցն իր «Արցախ» (1895) աշխատության մեջ:

Եկեղեցուն անդրադարձել է պատմաբան Շահեն Մկրտչյանը «Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները» գրքում (1985)։

Արցախի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր զբոսաշրջության և պատմական միջավայրի պահպանության վարչության «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի կողմից հուշարձանի տարածքում կատարվել են դաշտային ուսումնասիրություններ։ Եկեղեցին վավերացվել և չափագրվել է։

Նկարագրական-բնութագրական տեղեկանք

Ճարտարապետական մաս՝ ճարտարապետական հորինվածքը

Ուղղանկյուն հատակագծով, եռանավ, թաղակապ սրահ է՝ արևելքից կիսաշրջանաձև խորանով և զույգ ավանդատներով։

Շինանյութը (տեսակը, գույնը)

Ավազաքար, կրաքար, թերթաքար, կրաշաղախ

Բացվածքները` Մուտքերը (քանակը, կողմնորոշումը)

Ունի մեկ մուտք հարավային կողմում։

Բացվածքները` Լուսամուտները (քանակը, կողմնորոշումը)

Ունի ութ լուսամուտ, որոնցից երեքը բացվում են արևելյան ճակատից, երկուսը՝ հյուսիսային, երկուսը՝ հարավային, մեկը՝ արևմտյան։

Կոնստրուկցիաները (կրող, ծածկի)

Կամարակապ, թաղածածկ

Տանիքը (նյութը, ձևը)