Կերտվել է 1181 թվականին։ 2023 թվականի սեպտեմբերից Շահմասուր գյուղը բռնազավթված է Ադրբեջանի կողմից։ Հուշարձանի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Մարտակերտի շրջանի Շահմասուր գյուղից 3 կմ դեպի հյուսիս՝ Տկողնուտ թալա կոչվող հին գյուղատեղիում, գտնվում է խաչքարային հորինվածքով միջնադարյան մի խաչապատկեր՝ քանդակված միակտոր, անմշակ ժայռի հարավային հարթ, ուղղաձիգ մակերեսին։ Ժայռաբեկորի մեջ քանդակված ուղղանկյուն հարթության վրա կենտրոնական մեծ ծաղկած խաչն է՝ պարփակված յուրովի խաչախորան ստեղծող ժապավենաձև շրջանակով։ Կենտրոնական խաչի հիմքից դեպի աջ և ձախ են տարածվում խաչարմատի երկու ճյուղերը, որոնք իրենց վրա են կրում մեկական փոքրիկ խաչաքանդակ։ Ուշագրավ է, որ վերջիններս տարբերվում են կենտրոնական խաչից խաչաթևերի զույգ կլոր ելուստներով։ Խաչարմատի և կենտրոնական խաչի ողջ դաշտը մշակված է շղթայաձև հյուսվածազարդով, իսկ զույգ խաչերը ծածկված են գծանախշերով։ Ուշագրավ է նաև, որ կենտրոնական խաչը բարակ ժապավենով զատված է խաչարմատի ճյուղերին հենված զույգ խաչերից։

Խաչաքանդակ հորինվածքից ցած փորագրված է․ «Թիվ ՈԼ (1181) Յանուն Ա(ստուծո)յ, ես Խորեշահ | կանգնեցի զխաչս ի բարեխաւս | հոգոյ իմու եւ զաւակաց | իմոց բարեխաւս առ | Ք(րիստո)ս: Աղաւթս յիշեցէք»:

Հայ Առաքելական Եկեղեցի, 12-դ դար (1181 թ․)

Արձանագրությունն առաջին անգամ ընթերցել է վիմագրագետ Սեդրակ Բարխուդարյանը, որը հրատարակվել է «Դիվան հայ վիմագրության» հինգերորդ՝ «Արցախ» հատորում¹։ Հարկ է նշել, որ այստեղ հիշատակված Խորիշահի անունը հանդիպում է նաև Մեծառանից Սուրբ Հակոբավանքի նվիրատվական արձանագրության մեջ՝ թվագրված 1212 թվականին։ Այս տվյալը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ Սեդրակ Բարխուդարյանի առաջարկած 1481 թվականը («Թիվ ՋԼ») 1181 թվականի («Թիվ ՈԼ») թյուրընթերցում է։

Հետագա տարիներին hուշարձանն ուսումնասիրել են մի շարք մասնագետներ, ինչպիսիք են՝ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը, մշակութաբան Համլետ Պետրոսյանը և այլք։

Կարևոր նշանակություն ունի Խաչենի իշխանության և Շահմասուր գյուղի պատմության, ինչպես նաև հայկական խաչքարարվեստի ուսումնասիրության համար։