Հռուսմի կտոր, Հոռոմսիմ, Հոռոմսիմին գլուխ, Հոռոմսիմի բերդ, Հռուսիմա, Հռիփսիմեի բերդ, Դահրազի բերդ

Հիմնադրման ստույգ ժամանակաշրջանը հայտնի չէ։ Մեզ հասած շինությունները վերաբերում են 12-13-րդ դարերին։ Բերդը լքվել է 14-րդ դարում։ 2023 թվականի սեպտեմբերին գյուղը բռնազավթվել է Ադրբեջանի կողմից։ Հուշարձանի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ հայտնի չեն։

Մեծ Հայք, Արցախ աշխարհ, Մուխանք գավառ։ Հետագայում մաս է կազմել Վարանդայի մելիքության։ 1991-2020 թթ․՝ Արցախի Հանրապետություն, Ասկերանի շրջան։

Ասկերանի շրջանի Դահրազ գյուղի հյուսիսարևելյան մասում՝ Չայլաղ կոչվող սեզոնային գետակի ձախ ափին է գտնվում Հռուսիմա բերդը։ Տեղաբնիկների շրջանակում այն առավել հայտնի է Հոռոմսիմի բերդ անվամբ։

Հուշարձանը և հարակից տարածքը նախնական հետազոտության են ենթարկվել Արցախի Հանրապետության կրթության և մշակույթի նախարարության «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի աշխատակիցների կողմից։

Այն թվագրվում է 12-13-րդ դարերով՝ ելնելով նույն շրջանի պաշտպանական կառույցների համեմատական վերլուծությունից։

Հռուսիմա բերդը տեղակայված է արտաքինից թերակղզաձև ժայռի վերնամասում։ Հարավային կողմում տարածքը եզերված է անանցանելի ժայռերով, մինչդեռ հյուսիսային, հյուսիսարևմտյան և մասամբ արևելյան թեքադիր լանջերը անտառածածկ են։ Արևմտյան եզրում ժայռային զանգվածը հատուկ պաշտպանական նկատառումներով հատվել է գրեթե 20 մ լայնությամբ և ավելի քան 25 մ երկարությամբ՝ ստեղծելով արհեստական խրամատ, որն ամրոցը արևմուտքից դարձրել է գրեթե անմատչելի։ Բերդի պատերը շարվել են հենց նույն փորված ժայռազանգվածի թերթաքարերով։ Հարավային կողմի պարիսպները չեն պահպանվել։ Արևելյան հատվածում տեսանելի են միայն հիմնապատերը։ Լավ պահպանվել են հյուսիսային պարսպաշարը և հյուսիսարևմտյան կողմում կիսաբոլորակ աշտարակը, որին արևմուտքից կից պահպանվել է աշտարականման, ուղղանկյունաձև շինության ավերակ։

Բերդի երկարությունը կազմում է մոտ 50 մ, միջին լայնությունը՝ շուրջ 24 մ, իսկ ընդհանուր մակերեսը՝ մոտ 1200 քմ։ Պարսպապատի ներսում հարթ տարածք է, նկատվում են նաև հողածածկ փոսորակներ, որոնք հավանաբար ներքին շինությունների ավերակ մնացորդներն են։

Բերդի հյուսիսարևելյան անկյունում պահպանվել է 1,5 մ լայնությամբ, դեպի ներս նեղացող մուտքը, որը նաև գաղտնուղու տպավորություն է թողնում։ Ներսում տեղի ունեցած փլուզման հետևանքով անցուղին անանցանելի է։

Հռուսիմա բերդը ռազմավարական նշանակալի դեր է ունեցել իր դիրքով՝ վերահսկելով արևելյան հարթավայրերից դեպի Արցախ տանող միջնադարյան ճանապարհը։

Արցախի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր զբոսաշրջության և պատմական միջավայրի պահպանության վարչության «Պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի աշխատակիցների կողմից։

Կարևոր նշանակություն ունի Արցախի միջնադարյան ամրոցաշինության և պաշտպանական համակարգի, ինչպես նաև տարածաշրջանի պատմական անցյալի ուսումնասիրության համար։