Աղբյուրը կառուցվել է 19-րդ դարում։ 20-րդ դարում այն վերանորոգվել է և անխափան գործել մինչև 2023 թ․։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Արցախը բռնազավթվել և հայաթափվել է ադրբեջանական բանակի կողմից։ Հուշարձանի ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Մեծ Հայք, Արցախ աշխարհ, Մյուս Հաբանդ գավառ (հետագայում՝ Դիզակի մելիքություն)։ Մինչև 2020 թ․՝ Արցախի Հանրապետություն, Հադրութի շրջան։

Արցախի Հանրապետություն, Հադրութի շրջան, Պլեթանց

Գտնվում է Հադրութ քաղաքից 4 կմ հյուսիս-արևելք։

Գտնվում է Պլեթանց գյուղի կենտրոնում։

Արցախի Դիզակ գավառի ուշ միջնադարյան և 19-րդ դարի աղբյուրները¹ ժողովրդական ճարտարապետության նշանակալի նմուշներ են։ Դրանց ճարտարապետական ու գեղարվեստական առանձնահատկությունները պայմանավորված են Արցախում աղբյուրների նկատմամբ ձևավորված պաշտամունքային յուրահատուկ վերաբերմունքով, որոնց անդրադարձել են բազմաթիվ ազգագրագետներ ու հետազոտողներ։ Հատկանշական են ոգեպաշտության հետ կապվող ավանդույթները, որոնց հիմքում ընկած են ոգի-նմանակների մասին պատկերացումները (դևեր, ոգիներ, հերոսներ և այլն)։ Սուրբ աղբյուրներն ամենից հաճախ կապվում են այլ հավատալիքների հետ, որոնց առկայության դեպքում սովորաբար ակի մոտ կառուցվում են քարե փոքրիկ ջրավազաններ, երբեմն այդտեղ կանգնեցվում են խաչքարեր, որոնց շուրջը նշմարվում են ուխտավորների վառած մոմերի հետքերը։ Սուրբ աղբյուրների կողքին գրեթե միշտ կարելի է հանդիպել նաև սրբացված, ծիսական ծառերի։ Հայ նշանավոր ազգագրագետ Երվանդ Լալայանի վկայությամբ՝ Արցախի հայերը «Մեղք են համարում ջրի վրայ թքել և կամ նախատինքով վերաբերուիլ։ Նորահարսը առաջին անգամ աղբիւրի մօտ գալով, զոհ է բերում նրան ցորեն։ Կիրակի օրերը մոմեր են վառում սուրբ համարուած աղբիւրների առաջ։ Առողջութիւն հայցող հիւանդը մոմեր է վառում, աքաղաղներ զոհում, երկրպագում և աղօթում աղբիւրին»²։

Գյուղական աղբյուրները սովորաբար առանձնանում են իրենց խոշոր չափերով։ Դրանց կառուցվածքի ամենատեսանելի հատվածներում՝ հաճախ հենց ծորակի մոտ, տեղադրվում էին նվիրատվական բնույթի արձանագրություններով սալիկներ, որոնք ոչ միայն հաստատում էին աղբյուրի նվիրատվական նշանակությունը, այլև փոխանցում պատմական արժեքավոր վկայություններ համայնքի կյանքի, սոցիալական հարաբերությունների և կենցաղի վերաբերյալ։

Նման արձանագրությունները գյուղական միջավայրում կոլեկտիվ հիշողության վավերագրեր են, որոնք հաղորդում են ոչ միայն բարերարների և արհեստավորների անունները, այլև հաղորդում են համայնքային արժեքները, ծեսերը, ինչպես նաև նվիրատվության և փոխօգնության ավանդույթները։ Այսպիսով՝ աղբյուրի շուրջ ստեղծված տարածքը դառնում է համայնքային հավաքների, առօրյա շփումների և սոցիալական հարաբերությունների և ծիսակատարությունների հիմնական վայր։

Գյուղական աղբյուրի հատկանշական օրինակ է Հադրութի շրջանի Պլեթանց գյուղի երկկամար աղբյուրը՝ կառուցված կոպտատաշ քարերով և կրաշաղախով։ Սրբատաշ են միայն կառույցի անկյունաքարերը և կամարները։ Այն ուղղանկյուն հատակագծով, 14,2 մ երկարությամբ, 2,5 մ լայնությամբ և 3,5 մ բարձրությամբ շինություն է, որը կազմված է երկու անհավասար, կամարակապ մասերից։ Եզրային պատերն ունեն 1 մ, իսկ միջանկյալը՝ 0,7 մ հաստություն։ Կամարակապ, թաղածածկ հատվածների խորությունը կազմում է 1,5 մ։ Աջակողմյան կամարակապ հատվածի երկարությունը 3,8 մ է, իսկ ձախ կողմինը՝ 3,5 մ։ Ետնապատի ստորին հատվածում ամբողջ երկայնքով ձգվում է սրբատաշ քարերով կառուցված, 0,8 մ լայնությամբ և 0,5 մ բարձրությամբ նովը, որն անցնում է կամարակապ երկու մասերը անջատող պատի միջով։ Աջ կողմում՝ եզրապատի միջից դուրս է գալիս աղբյուրի ափաձև գուռը (ծորակ)։ Աջակողմյան ետնապատին բացված է միջին չափի, սրբատաշ քարերով եզերված պատրհան՝ նախատեսված ճրագի և ջրամանների համար։ Աղբյուրի նովերը նախատեսված էին կենդանիների ջրարբեցման, ինչպես նաև կենցաղային նպատակների համար։

19-րդ դար

Պլեթանց աղբյուրը, որպես ժողովրդական ճարտարապետության օրինակ, ուսումնասիրվել է ճարտարապետ Մանվել Սարգսյանի կողմից (1986)³։

Կրաքար, ավազաքար, կրաշաղախ

Կամարակապ, թաղածածկ

Կառուցված է սրբատաշ և կոպտատաշ քարերի համադրմամբ։ Պատերն ամրացված են կրաշաղախով։

Աղբյուրը կենսական նշանակություն ուներ գյուղի բնակչության համար։ Այն հայկական ուշ միջնադարյան աղբյուրաշինության լավագույն նմուշներից է։